برای علاقه مندان به زیست شناسی مخصوصا نوجوونا
تاریخ : چهارشنبه ۱۳٩٠/٤/٢٢
نویسنده : ریحان بلک
نظرات ()

فصل دوم - ساختار سلولی

ادامه مطلب را کلیک بفرماییدبازنده


 فصل دوم ساختار سلولی

نکات متن درس

موجودات زنده : شامل باکتری ها، آغازیان، قارچ ها، گیاهان و جانوران

 

بیشتر بدانید : در طبقه بندی موجودات زنده انسان ها در گروه جانوران قرار می گیرند. انسان ها از گونه ی نخستی ها هستند.  نخستی ها یکی از گونه های زیست شناسی است که شامل انواع میمون، بوزینه و انسان می شود. ۳۵۰ گونه از نخستی ها شمارش شده است. نزدیک ترین موجودات در سیر تکامل به انسان یعنی شامپانزه در این گروه است. نام علمی انسان ( نخستی اندیشه ورز) Homo sapiens می باشد.

گوناگونی موجودات زنده به جهت تفاوت از لحاظ : شکل، ساختار، اندازه و رفتار می باشد.

·         موجودات زنده ساختار سازمان یافته ای دارند.

·         در طول زندگی سازمان و نظم خود را حفظ می کنند، و سازمان یافتگی  را به نسل بعد منتقل می کنند.

·         سازمان یافتگی هم در ساختار سلولی و هم در ساختار شیمیایی موجودات زنده وجود دارد.

·         بدن همه ی موجودات زنده از سلول[1] ساخته شدن است:

o        تک سلولی[2]: موجوداتی که فقط از یک سلول ساخته شده اند( باکتری ها، آغازیان و قارچ های میکروسکوپی)

o        پُر سلولی[3]یا چند سلولی: موجوداتی که از بدنشان چندین سلول ساخته شده اند ( قارچ ها، گیاهان و جانوران)

نظریه ی سلولی[4] :

     

ماتیاس شلایدن[5] گیاه شناس آلمانی

 (1804-1881)   

پیکر همه گیاهان از سلول ساخته شده است.

تئودور شوان[6] جانور شناس آلمانی

(به اتفاق ماتیاس شلایدن) (1810-1882)

پیکر همه ی موجودات زنده ازسلول ساخته شده است.

رودولف فیرخو[7] پزشک آلمانی(1821-1902)

هر سلول فقط از تولید مثل سلول­های دیگر به وجود می آید.

 

نظریه ی سلولی امروزی :

1-      پیکر همه ی موجودات زنده از سلول ساخته شده است.

2-      سلول کوچکترین واحد سازنده ی موجودات زنده است و واکنش های شیمیایی اساسی درون آن انجام می شود.

3-      هر سلول از تقسیم سلول های دیگر به وجود می آید.

 

ساختار سلول

سه بخش اساسی سلول

نقش

غشای پلاسمایی[8]

(غشای سیتوپلاسمی)

پرده ای نرم که اطراف سلول را می پوشاند.

شناسایی محیط اطراف توسط مولکول های سطحی غشای پلاسمایی انجام می گیرد..

دارای نفوذ پذیری انتخابی[9] است.

سیتوپلاسم[10]

ماده ای است که فضای درون سلول را پر می کند.

اندامک ها[11] در سیتوپلاسم غوطه ور هستند.

بیشتر ترکیبات آن آب و پروتئین های محلول در آب می باشد.

بیشتر واکنش های سلول در آنجا رخ می دهد.

هسته[12]

در میان سیتوپلاسم قرار دارد و نقش اصلی و اساسی را در سلول دارد.

فرآیند های حیاطی سلول را کنترل می کند.

ماده ی وراثتی(DNA  ) درون آن قرار دارد.

 

شکل های صفحه 11 کتاب علوم زیستی و بهداشت

جدول زیر با توجه به شکل های صفحه ی 11 کتاب علوم زیستی و بهداشت تهیه شده است:

·         سلول گیاهی دارای یک شکل هندسی منسجم و منظم تر نسبت به سلول جانوری است( به دلیل وجود دیواره ی سلولی در سلول های گیاهان)

ساختار های سلولی

مشترک در سلول گیاهی و جانوری

ساختار هایی که فقط

 در سلول گیاهی مشاهده می شود

ساختار هایی که فقط

 در سلول جانوری مشاهده می شود

غشای پلاسمایی

سیتوپلاسم

هسته

پوشش هسته

هستک[13]

کروماتین[14]

شبکه ی آندوپلاسمی[15]

دستگاه گلژی[16]

میتوکندری[17]

ریبوزوم ها[18]

دیواره ی سلول[19]

واکوئل[20]

کلروپلاست[21]

لیزوزوم ها[22]

زائده های سیتوپلاسمی[23]( در همه ی سلول های جانوری وجود ندارند).

غشای پلاسمایی

1-             پرده ای نرم است که اطراف سیتوپلاسم را می پوشاند.

2-            یکی از سه بخش اساسی هر سلول است.

3-            هم در سلول گیاهی و هم در سلول جانوری ( و هم در سلول های تمام موجودات زنده دیگر ) وجود دارد.

4-            دارای نفوذ پذیری انتخابی است.

5-            سلول به وسیله ی مولکول های سطحی غشای پلاسمایی، توانایی شناسایی مواد موجود در محیط را دارد.

 

خاصیت نفوذ پذیری انتخابی غشای پلاسمایی

 یعنی غشای پلاسمایی در اجازه ی ورود و خروج دادن به مواد، حق انتخاب دارد.

یعنی به هر ماده ای اجازه ورود و به هر ماده ای اجازه ی خروج نمی دهد.

مثلاً موادی همچون آب، اکسیژن و مواد غذایی- که برای سلول مفید هستند- توانایی ورود به سلول را دارند،                     ولی دی اکسیدکربن-که برای سلول مانند سَم عمل می کند- اجازه ی ورود به سلول را ندارد و سلول آن را خود خارج می کند.

دیواره ی سلولی

1-            در سلول های گیاهان، باکتری ها و قارچ ها وجود دارد.

2-            به صورت دیواره ی ضخیم و محکمی بر روی غشای پلاسمایی قرار دارد.

3-            خاصیت نفوذ پذیری انتخابی ندارد( بسیاری از مولکول های از آن عبور می کنند).

 

سلول های جانوری دیواره ی سلولی ندارند ( بسیاری از بخش های گیاهان محکم تر از بخش های درون بدن جانوران است) 

کار دیواره ی سلولی

1-      استحکام و شکل دادن به سلول است.

2-      موادی که در دیواره ی سلولی وجود دارد از حمله ی میکروب ها به سلول جلوگیری می کند.

 

سیتوپلاسم

1-            یکی از سه بخش اصلی سلول است.

2-            ترکیب اصلی سیتوپلاسم : آب و پروتئین های محلول در آب

3-            درون سیتوپلاسم ساختار های مهمی وجود دارد که آنها را اندامک گویند.

4-            محل انجام بسیاری از واکنش های زیستی در سیتوپلاسم و یا اندامک های سلولی است.

 

                                                        اسکلت سلولی                            

ساختار

شبکه ای از رشته ها و لوله ها

جنس

پروتئینی

مکان

سراسر سیتوپلاسم (تراکم بیشتر در زیر غشای پلاسمایی)

کار

استحکام بخشیدن به سلول

 

مهمترین­اجزا­ی سیتوپلاسمی

ساختار

کار

ریبوزوم ها

دانه های بسیار کوچکی هستند که در همه ی سلول ها وجود دارند( دارای دو زیر واحد کوچک و بزرگ هستند). اغلب بر روی شبکه­ی آندوپلاسمی قرار دارند.

محل ساخته شدن پروتئین ها در سلول ها هستند.

شبکه­ی آندوپلاسمی

لوله­های منشعب و باریکی هستند که در بعضی قسمت ها حجیم اند و به صورت کیسه­ای در آمده اند.

تولید کردن و بردن مواد به بخش­های­مختلف سیتوپلاسم (در سراسر سیتوپلاسم گسترده هستند).

میتوکندری

اندامک ها نسبتاً درشتی که غشای دو لایه ای دارند ( به صورت کیسه ای دولایه هستند که لایه ی داخلی چین خورده است.

آزاد کردن انرژی مواد

واکوئل

به صورت کیسه ای هستند.

( معمولاً در سلول های گیاهی )

محل انباشت موادی مانند آب، مواد محلول در آب مثل مواد غذایی و مواد زائد در سلول

دستگاه گلژی

به صورت کیسه  هایی روی هم قرار دارند.

در ترشح مواد به خارج از سلول نقش دارند

لیزوزوم

به صورت کیسه های کوچکی در سلول هستند.

 

 

مواد درون آن باعث تجزیه و گوارش مواد می شوند.

کلروپلاست

کیسه هایی سبز رنگ هستند

محل انجام فرآیند فتوسنتز

هسته

کیسه ای است که پوشش دو لایه ای دارد.

محل قرار گرفتن ماده وراثتی ([1]DNA ) درون سلول است. فرآیند های حیاتی سلول را کنترل می کند.

( مرکز فرماندهی سلول است)

 

 فعالیت صفحه ی 12

در واکوئُل های سلول های ریشه ی چغندر قرمز ماده­ای به رنگ قرمز وجود دارد. سلول، تا هنگامی که زنده است این مواد رنگی­را درون­خود نگه می دارد.

1-ریشه ی یک چغندر قند را ببرید و قطعه ای از آن را خارج کنید. قطعه را خوب بشویید.

2-ظرفی دهان گشاد انتخاب کنید. در آن آب بریزید، قطعه ی چغندر و مخزن یک دما سنج را درون آب فرو کنید و آب را به تدریج گرم کنید. وقتی که ماده ی قرمز رنگ از درون قطعه ی چغندر شروع به خارج شدن کرد، فوراً گرم کردن ظرف را متوقف کنید و درجه ی دما سنج را یادداشت کنید. سپس به پرسش های زیر پاسخ دهید.

1-       چرا قبل از انجام آزمایش، لازم است قطعه ی چغندر را خوب شسته شود؟

پاسخ: آلودگی هایی از ممکن است روی چغندر قند وجود داشته باشد که موجب خطای آزمایشگاهی شوند. پس باید به خوبی شسته شود. همچنین ممکن است از واکوئل های پاره شده مقدار ماده ی قرمز به بیرون ریخته باشد. این ماده ی قرمز نیز بهتر است شسته شده از بین برود.

2-       چرا پیش از گرم کردن قطعه ی چغندر، ماده ی رنگی از آن خارج می شود؟

پاسخ: هنگام بریدن قطعه مقداری ماده ی قرمز از واکوئُل های سلول های چغندر قند خارج شده اند.

3-       در چه دمایی، ماده ی قرمز شروع به خارج شدن از قطعه ی چغندر می شود؟

پاسخ: در حدود دمای 57 60 درجه سانتی گراد.

4-       در این دما چه اتفاقی برای سلول ها می افتد؟

پاسخ: این محدوده ی دمایی باعث می شود غشای پلاسمایی تجزیه شده  و مواد درون سلول از آن خارج می شوند و سلول حیات خود را از دست می دهد.

5-       می گویند سبزیجاتی که پخته شده اند، نسبت به سبزیجات خام یا نیم پز شده، مقدار کمتری مواد غذایی در خود دارند. علت را توضیح دهید.

پاسخ: هنگامی که دما افزایش پیدا می کند، پس از پاره شدن دیواره و غشای سلول ها مواد غذایی از سلول خارج شده و از بین می­روند. و همچنین امکان دارد بسیاری از مواد مغذی در این دما تجزیه شوند.

 

فعالیت صفحه ی 13

یک میوه ی پرتقال را نصف کنید درون آن چندین بخش کوچکتر می بینید. یکی از آن ها را جدا کنید و پوست شفاف اطراف آن را پاره کنید.  درون آن بخش کیسه های کوچکی پر از آب پرتقال می بینید. هر کدام از این کیسه های کوچک یک سلول است که واکوئُل آن بسیار بزرگ و پر از مواد غذایی شده است. شکل هایی از این سلول ها ی بزرگ رسم کنید.

 

محل رسم تصویر ....

 

    هسته

1-      بزرگ ترین اندامک درون سلول هاست.

2-      پوشش دو لایه ای دارد (پوشش هسته).

هستک محل ساخته شدن ریبوزوم هاست.

3-      درون هسته کروماتین ها قرار دارند.

4-      مایعی به نام شیره هسته ، درون هسته را پُر کرده است.

5-      هستک درون هسته وجود دارد.

 

ماده

جنس

کروماتین

DNA+ پروتئین

کروموزوم[2]

DNA + پروتئین

کروماتید[3]

DNA + پروتئین

 

نکته: کروماتین، کروموزوم و کروموزوم اصطلاحاتی هستند که به یک چیز (DNA + پروتئین) اطلاق می شوند. برای مثال هنگامی که سلول در مرحله ی قبل از تقسیم قرار دارد، ماده وراثتی(DNA) به همراه پروتئین ها به صورت رشته ای نازک و بلند دیده می شوند که در این حالت به آن کروماتین گفته می شود. ولی هنگامی که سلول برای تقسیم آماده می شود این رشته در مرحله ای مضاعف و ضخیم شده و کروموزوم نامیده می شود. کروموزوم مضاعف شده از دو کروماتید تشکیل شده است که در ناحیه ای به نام سانترومر به هم متصل می شوند. توجه داشته باشید کروموزوم می تواند به صورت تک کروماتیدی نیز دیده شود( برای مثال در سلول های جنسی).  

تعداد کروموزوم های موجود در هسته از ویژگی های هر نوع موجود زنده است.

مثلاً در هریک از هسته های سلول های سازنده ی بدن انسان 46 کروموزوم وجود دارد( تخمک و اسپرم هر یک دارای 23 کروموزوم تک کروماتیدی می باشند).

بیشتر بدانید:

1-      در هسته ی هر یک از سلول های بدن انسان( پوست، کبد و..) 46 کروموزوم  وجود دارد. اگر تعداد این کروموزوم ها کم یا زیاد شود (حتی اگر یکی اضافه و یا یکی کم شود) یک مشکل ژنتیکی پیش آمده است. برای مثال در بعضی از افراد به جای 46 کروموزوم، تعداد 47 کروموزوم وجود دارد. این افراد به مشکل ژنتیکی سندرم داون[4] دچار شده اند.

2-      در هسته ی هر یک از سلول های جنسی انسان( اسپرم و تخمک) 23 کروموزوم وجود دارد.

در جدول زیر تعدادی از جانداران را می بینید که هر یک دارای تعداد کروموزوم های ویژه ی خود هستند

فعالیت صفحه ی14

شکل زیر کروموزوم های موجود در هسته ی یک سلول انسان را نشان می دهد. ابتدا یک تصویر از آن تهیه کنید و سپس کروموزوم های آن را به صورت منظم و مرتب در آورید.

1-      یک یک کروموزوم ها را به دقت قیچی کنید.

2-      بزرگترین کروموزوم را پیدا کنید( کروموزوم شماره ی 1)

3-      جفت این کروموزوم را نیز پیدا کنید( کرموزووم شماره ی2)

4-      این دو کروموزوم را کنار هم روی یک صفحه ی بچسبانید.

5-      سایر کروموزوم ها را نیز از بزرگ به کوچک ببرید و بچسبانید.

6-      توجه داشته باشید در مورد کروموزوم هایی که هم اندازه هستند، محل قرار گرفتن سانترومر های آن ها را نیز در نظر بگیرید.

7-      از الگو های زیر نیز برای دقت در کار بهره بگیرید.

8-      در پایان امکان دارد یک کروموزوم بزرگ و یک کروموزوم کوچک بدون جفت باقی بمانند ( آن دو را کنار هم قرار دهید).

9-      این روش مرتب کردن و شمردن کروموزوم ها را تهیه کاریوتیپ[5] گویند.

10- کاریوتیپ یعنی گروه کروموزوم های پایه هر گونه که اندازه، شکل (محل قرار گرفتن سانترومر) و تعداد کروموزوم ها را شامل می شود.

11-  شکل زیر کاریوتیپ کرموزم های یک مرد می باشد.

12-  کروموزوم های جنسی مرد (X Y) که کروموزوم X بزرگتر از کروموزوم Y  است.

13-  کروموزم های جنسی زن به صورت (X X ) می باشد.

14-  کروموزوم های ( XوY) که را کروموزوم های جنسی گویند( کروموزوم هایی که در تعیین جنسیت نقش دارند).

15-  سایر کروموزوم ها را کروموزوم های غیر جنسی گویند.

  

گوناگونی و سازمان یافتگی سلول ها

تفاوت سلول های پیکر موجودات زنده :

 از لحاظ شکل و کار

 

سلول

کار

سلول های ماهیچه ای

باعث حرکت می شوند

سلول های عصبی

پیام ها را در بدن منتقل می کنند.

سلول های پوشاننده ی روده

پوشاندن سطح داخلی روده

گوارش و جذب مواد غذایی

     

 

واژه

تعریف

مثال

بافت

گروهی از سلول ها که هماهنگ ­با ­یکدیگر وظیفه ی خاصی ­را انجام می دهند.

بافت پوششی، پیوندی، ماهیچه ای، عصبی

اندام

گروهی از بافت ها که ­با همکاری همدیگر وظیفه ی خاصی ­را انجام می دهند.

استخوان، قلب، معده، کلیه، کبد، گوش، زبان

دستگاه

چند اندام که هماهنگ با یکدیگر وظیفه ی خاصی انجام میدهند.

دستگاه گوارش، دستگاه عصبی، دستگاه گردش خون، دستگاه دفع ادرار، دستگاه حرکتی، دستگاه تنفس، تولید مثل، دستگاه ایمنی

تقسیم سلول

1-      سلول تخم آغاز کننده ی زندگی موجودات زنده است.

2-      همه سلول های بدن محصول سلول تخم است.

3-      حاصل تقسیم سلول تخم = دو سلول بدست می آید.

4-      از تقسیم دو سلول فوق سلول های دیگر به وجود می آیند.

5-      حاصل این تقسیمات میلیارد ها سلول است.

6-      هنگام تقسیم شدن سلول، سلول جدید تمام اجزای مورد نیاز از قبیل هسته میتوکندری و غیره را دریافت می کند.

7-      هم اکنون که در حال مطالعه ی این مطلب هستید در قسمت های مختلف شما تقسیمات سلولی در حال انجام شدن است.

 

 تقسیم میتوز

تعریف : تقسیم هسته ی سلول به دو هسته ی همانند، میتوز نام دارد.

 

قبل از ورود به مرحله ی تقسیم میتوز

هنگام تقسیم میتوز

کروموزوم های تک کروماتیدی موجود در هسته سلول به کروموزوم های دو کروماتیدی تبدیل می شوند.              (کروموزوم مضاعف می شود)

1-      ابتدا تقسیم هسته ی سلول انجام می شود.

2-      بعد تقسیم سیتوپلاسم انجام می شود.

 

 


برچسب‌ها: ساختار سلولی
آخرین مطالب
   
 
متن دلخواه شما